Iran-Spring
مقاله و تحلیل ۲۶ آبان ۱۴۰۵

سالروز درگذشت ستارخان، سردار ملی و پیشتاز نیروی مسلح انقلاب مشروطیت

سالروز درگذشت ستارخان، سردار ملی و پیشتاز نیروی مسلح انقلاب مشروطیت

 

 

با درود و تعظیم به ستارخان، فرمانده تاریخی مجاهدان و فاتح تبریز و تهران، سردار انقلاب مشروطیت ایران

در سالروز درگذشت جگرسوز سردار ملی در اثر تیر خیانت‌پیشگان و مزدوران ارتجاع دوران در ۲۵ آبان ۱۲۹۳

ستارخان مراد همه مجاهدان در تاریخ ایران

اگر یک روز از زندگیم باقی مانده باشد، آن یک روز را هم برای استقلال و حفظ کرامت ایران خواهم جنگید. حتی اگر شورشی و ضد مملکت به حساب آیم

ارومیه

شعار: ستارخان، باقر خان! جای شما را پر کردیم!

شعار: ارومیه بیدار است تکیه‌گاه تبریز است

شعار: ترک، کرد دست به دست هم علیه ظلم برمی خیزیم

شعار: ستارخان، باقر خان! جای شما را پر کردیم!

۲۵آبان سالروز درگذشت ستارخان، سردار ملی و پیشتاز نیروی مسلح انقلاب مشروطیت ایران است. سرنوشت ستارخان، هم‌چون زندگی و نبردهایش برای آزادی، در تاریخ به‌نشانه و سمبلی از انقلاب مشروطیت تبدیل شده است.

ستارخان در یکی از درخشان‌ترین فرازهای ماندگار و تاریخی زندگیش در سخت‌ترین شرایط انقلاب مشروطه، با رشادت و فداکاری تعداد اندکی از یارانش، تعادل را چرخاند و بیرقهای سفید تسلیم را از سردر خانه‌ها انداخت و با برافروختن شعله‌های مقاومت و انقلاب در کوی امیرخیز تبریز، نقشی بی‌بدیل در پیروزی انقلاب مشروطه داشت.

دشمنان آزادی مردم ایران و میوه‌چینان انقلاب، بعد از روی کارآمدن دولت سپهدار تنکابنی با طرح توطئه‌یی رذیلانه، سردار ملی را به پارک اتابک تهران بردند و آنجا بود که ستارخان بعد از خلع‌سلاح در جریان یک درگیری مجروح و ۴سال بعد چشم از جهان فروبست.

مسعود رجوی در میتینگ تبریز - ۲۰اسفند ۵۸

در تاریخ جدید ایران، اصل و نسب تاریخی ما به مجاهدین صدرمشروطه می‌رسد، به ستار و باقر. تفنگ سردار را بوسیدیم و به دوش انداختیم

از حیث عقیده و مرام هم ما ادامه کمال‌یافتهٔ همان اسلامی هستیم که در غریو گلوله‌های سردار نطفه بست، وقتی که پرچمهای سفید ننگ و تسلیم را از هم می‌درید و پرچم سرخ حسینی را بر در خانه‌های تبریز به اهتزاز در می‌آورد، اسلامی که در غریو تفنگهای مجاهدین، همهٔ محلات تبریز را از ارتجاع و استبداد تهی کرد. هزاران هزار بار از میان آتش و خون گذشت، برعلیه استعمار شورید، روی اسب سردار، کوه و دشت را نوردید، در مروت و مردم‌دوستی علی‌گونه، در سردار تجلی کرد. با نامردمان هرگز سازش نکرد. جانب محرومان را هیچوقت رها نکرد. مگر نیست که سردار می‌گفت من از دولت سر همین پابرهنه‌هاست، که به سرداری رسیده‌ام و راستی و راستی که این اسلام واقعی تازه پرده از رخ برمی‌داشت و چه رنجها و چه محرومیتها و چه تهمتها که تحمل نکرد. یک روز در کسوت، سردار به کالسکه نشاندنش و در شب عید درست سال ۱۲۸۹ از تبریز محترمانه به تهران تبعیدش کردند بعد آنجا همه، متلکهای به‌اصطلاح روشنفکرها، و فلان الدوله‌ها و فلان السلطنه‌ها را نثارش کردند. که این سردار لهجه دارد و این سردار سواد ندارد، تا در پارک اتابک به تیر دشمنان جرّار زانویش را فلج بکنند، دق‌مرگش بکنند ولی سردار که نمرد، در تهران ریشه کرد، سرچشمه شد، نه آتشکده شد، مگر نه که از سرزمین آذر؟ از آذرآبادگان آمده بود. یک شعله‌اش رفت به گیلان جنگید و جنگید ”کوچک خان“ شد، شعله‌های دیگرش رودبارهای پرخروش دیگرش، هر کدام راه ولایتی را در پیش گرفتند. رفتند و همه جا آتش بپا کردند. پیام آذرخش را از آذرآبادگان بردند و در فراز همه کوه‌ها و جلگه‌ها بپا داشتند. ”مدرس“ ها شدند، ”مصدق“ ها شدند، ”فاطمی“ ها شدند. سرداران همه جا ریشه کردند، بچه کردند و امروز ما نواده‌های آنها هستیم. و خدا کند که باشیم.

اسلام حسینی ما، نه اسلام مشروعه‌خواهها، که جلوی ستارخان هم ایستادند و به او و نظائرش هم که آزادیخواه بودند کافر و بابی گفتند. بله همین اسلام حنیف کارگر و دهقان را می‌خواهد، جامعهٔ بی‌طبقهٔ توحیدی را می‌خواهد، اینجا بود که معطل نشدیم، مرکب عشق و امید سردار را سوار شدیم، تفنگش را هم بوسیدیم و برداشتیم، مثل ”علی موسیو“ و ”حاجعلی دوافروش“ که شماها باید خوب بشناسیدشان، مرکز غیبی درست کردیم، رفتیم و رفتیم. هر وقت که راه پرفراز و پرسنگلاخ بود، پرفراز و نشیب بود، هر وقت که فشارها زیاد بود، درست مثل سربازهای سردار در بحبوحهٔ جنگهای تبریز، صدای صمیمی سردار را شنیدیم که با عتاب می‌گفت آهای آهای آنام قربان و بلند شدیم. این‌که مهم نبود، تعداد ما کم بود و تعداد مستبدین زیاد بود. مگر قرآن نگفته بود: ”چه بسیار گروه‌های کم و اندک که با اعتقاد و آرمان بر گروه‌های بسیار ولی بی‌ آرمان و بی‌اعتقاد پیروز می‌شوند چرا که خدا یار مقاومت‌کنندگان است.

 

سردار ملی در خاطرهٔ تاریخ

تاریخ مشروطهٔ ایران احمد کسروی: «راستی هم این ایستادگی گُردانهٔ ستارخان یک کار بزرگی می‌باشد. در تاریخ مشروطهٔ ایران هیچ کاری به این بزرگی و ارجداری نیست. این مرد عامی از یک‌سو اندازه دلیری و کاردانی خود را نشان داد و از یک‌سو مشروطه را به ایران بازگردانید. مشروطه از همهٔ شهرهای ایران برخاسته، تنها در تبریز باز می‌ماند. از تبریز هم برخاسته تنها در کوی کوچک امیرخیز بازپسین ایستادگی را می‌نمود. در سایهٔ دلیری و کاردانی ستارخان بار دیگر به همهٔ کویهای تبریز بازگشته، سپس نیز به همه شهرهای ایران باز گردید».

تاریخ مشروطهٔ ایران احمد کسروی: «باید فراموش نکرد که مشروطه از سراسر ایران برچیده شده، و … همه جا … به یوغ خودکامگی گردن گذارده، و این تنها تبریز می‌بود که ایستادگی می‌نمود».

احمد کسروی: «نیک به یاد می‌دارم که چگونه (ستارخان) از میان انبوهی راه باز می‌کرد و تفنگ به دست و گیوه به پا، با همراهان خود از میدان توپ‌خانه می‌گذشت، من بار نخست بود او را می‌دیدم و چون از چهره مردانه و چابکی رفتار و از خویشتن‌داری او در شگفت شدم، پرسیدم: این کیست و کجا می‌رود؟ گفتند: ستار قره‌داغی است که برای گرفتن اکرام‌السلطان به بابا باغی می‌رود».

تاریخ هجده ساله‌ٔ آذربایجان. احمد کسروی: «. ناگهان آوای زهره شکافی در نزدیکی خانه‌ٔ سردار شنیده شد و در زمان دود تیره‌ای آنجا را فراگرفت. ما همگی یقین کردیم روسیان ناگاه بر سردخانه آمده‌اند و آنجا را به توپ می‌بندند و سراسیمه از جابرخاستیم. سردار نیز همان گمان را برد و بی‌آن‌که اندک ترسی به خود راه دهدبه چند تن از پیروان خویش که در آنجا بودند دستور دادآماده‌ٔ جنگ باشند و برای آن‌که دلیرشان گرداند در آن گیرودار این جمله‌ٔ کوتاه را نیز بر زبان راند: «هرگز جای ترس نیست من آزموده‌ام همیشه از کمتر کمتر و از بیشتر بیشتر کشته می‌شود». این گفت و خویش نیز آماده ایستاد».

قیام آذربایجان و ستارخان در آخرین روزهای نبرد، ستارخان نامه‌یی به عین الدوله می‌فرستد که متن آن بدین شرح است:

« بهتر است حضرت والا دست از این جنگ برداشته و با مردم آذربایجان از در مخاصمت برنیاید و دیگر آن که این خادم ملت برحسب وظیفه‌ٔ ملیت و ایرانی بودن، قدم به عرصه‌ٔ مجاهدت گذاشتم، اگر خدای نخواسته، که نخواهد خواست، حضرت والا غالب شوند، برای من مایه‌ٔ ننگ و ندامت نخواهد بود، زیرا جای تعجب نیست که حضرت والا با آن‌همه قدرت و شوکت به ستار قره‌داغی غلبه جویند. و اگر ان‌شاءالله بنده غالب شدم و البته خواهم شد، حضرت والا مادام‌العمر مورد ملامت و تمسخر قرار خواهند گرفت و هرکس خواهد گفت که شاهزاده عین‌الدوله، با سی هزار قشون جرار از ستارقره‌داغی شکست‌خورده است».

تاریخ مشروطهٔ ایران احمد کسروی: مشروطه از تمام ایران رخت بربسته و از تمام تبریز فقط در کوی امیرخیز و به دست ستّار زنده بود… «مجاهدان به گِرد سَرِ او کم می‌بودند و بی‌گمان شماره‌ شان به بیست تن نمیرسید.

روز ۲۶تیرماه ستارخان برای برانگیختن دوباره شور آزادیخواهی در مردم، به ابتکار شورانگیزی دست زد. او سوار بر اسب با همان گروه اندک به محلات مشروطه خواه نشین ـ که بیرق سفید بر سردر خانه‌هایشان افراشته بودند ـ تاخت و بیرق‌ها را با شمشیر یا با گلولهٔ تفنگ به زمین ریخت. در اثر این ابتکار «مردم دوباره به تکان آمدند و گَرد نومیدی را از خود فشانده، برای کوشش آماده گردیدند. ستارخان در همین روز با مجاهدان همراهش به اردوگاه رحیم‌خان تاخت و پس از یک نبرد شورانگیز آنها را به عقب‌نشینی واداشت.

مردم تبریز از ترس درآمده، این دانستند که یک شهری چون درفش مردانگی برافراشته، دست یافتن به آن جا کار دشواری می‌باشد». از سوی دیگر، «هواداران دولت نومید شدند و نام عین الدوله‌ خوار گردید»

رضاخان قزاق در دشمنی با انقلاب مشروطه  و سردار ملّی ستارخان

تاریخ مشروطه ایران صفحة ۸۳۵: «از آن‌سوی، دسته‌های قزاق چند شصت‌تیر «مسلسل» می‌داشتند که آنها را نیز از فرانسه خریده بودند و گویا نخست‌بار می‌بود که در ایران شصت‌تیر بکار می‌رفت. از چیزهای شنیدنی آن‌که فرمانده این شصت‌تیر‌ها، رضاخان سوادکوهی می‌بود که سپس به پادشاهی ایران رسید و خاندان پهلوی را بنیاد گذاشت».

کتاب رضاشاه از تولد تا سلطنت- صفحة۱۲۸

اسماعیل امیرخیزی که در وقایع آذربایجان و جنگهای تبریز همیشه همراه ستارخان بوده در کتابش نوشته است فرماندهی شصت تیر را نایب اول، [ستوان] رضاخان به‌عهده داشت که پس از اتمام جنگ و عقب‌نشینی تبریزیان، رضاخان به دستور عین‌الدوله به درجه سلطان دومی [سروان] ارتقاء یافت.

ارتش آزادیبخش ملی

در صدر آرزوی مشتاقان استقلال و آزادی ایران

مسعود رجوی -۱ شهریور ۱۳۶۶

تأسیس این ارتش آزادیبخش بمثابه یک بازوی مسلح و استوار و پراقتدار مردم ایران، از خیلی‌ وقت پیش در صدر آرزوهای همه‌ٔ آزادیخواه‌ها و نیروهای میهن‌دوست و میهن‌پرست این مرزوبوم بوده در صدر آرزوهای همه‌ی مشتاقان استقلال و آزادی ایران بوده. و کمبودش یکی از مهمترین حلقه‌های گمشده‌ٔ تاریخ ما، یعنی تاریخ جنبش‌های مستمر مردم ایران در دوران معاصره. از اون مجاهدهای آزادی‌ستان صدر مشروطه تا همین امروز تا مجاهدین خلق ایران.

از ستارخان گرفته تا مصدق فقید، پیشوای نهضت ضداستعماری مردم ایران، همه‌ٔ اونها همه‌ی این جنبش‌های میهنی و مردمی، تنها با در اختیار داشتن یک‌چنین ارتشی می‌تونستند در برابر یورش و ایلغار ارتجاع و استعمار، در برابر سلطه‌ٔ مجددِ دشمنان آزادی و استقلال ایران چنانکه باید مقاومت بکنند و از بروز فجایع بزرگی مثل کودتای ننگین ۲۸مرداد و یا سایر شکستها ممانعت کنند. تنها با پشتگرمی به یک ارتش آزادیبخش ملی و مردمی می‌شد پیروزی پایدار را برای مردم ایران تضمین کرد. تا این‌که بهار آزادی، اونقدر تند و زودگذر نباشه....

شهادت تاریخی محمد قزوینی، پژوهشگر تاریخ و ادب ایران (۱۲۵۶ ـ ۱۳۲۸):

نام ستارخان و جنگهای او در مقابل قشون دولتی در جراید اروپا و آمریکا

 محمد قزوینی-پژوهشگر تاریخ و ادب ایران

شهرت ستارخان از داخل به خارج ایران سرایت کرد و شجاعت او در تمام دنیا انتشار یافت و غالب اوقات در جراید اروپا و آمریکا هر روز با خط درشت اسم ستارخان در صفحهٔ اول روزنامه‌جات با تفصیل جنگهای او و مقاومت سخت او در مقابل قشون دولتی چاپ می‌شد و خوانندگان آن جراید را قرین اعجاب و تحسین می‌نمود.

عده‌یی از روزنامه‌های اروپا و آمریکا، وقایع‌نگارهای مخصوص به تبریز فرستاده بودند. من آن موقع تازه به پاریس آمده بودم. از بس اشتیاق به اخبار تبریز داشتم، هر روز صبح بسیار زود از خواب بیدار شده، از منزل بیرون می‌آمدم و چندین روزنامهٔ فرانسه و یک روزنامهٔ انگلیسی نیویورک هرالد که در پاریس طبع می‌شد ولی شعبه‌ای از نیویورک هرالد خود نیویورک بود، می‌خریدم و اخبار این روزنامهٔ اخیر که به واسطهٔ وقایع‌نگار خودش از تبریز یا از تهران به اروپا فرستاده می‌شد، از تمام جراید دیگر مفصل‌تر بود و من این جراید را پیش از آمدن به خانه روی نیمکتی در یکی از پارکهای کوچک محله نشسته، می‌خواندم. سپس با قلب راضی و به کلی خوشحال در پیش نفس خود، در میان اروپاییان سربلند به خانه بر می‌گشتم.

اندوه‌ناک‌ترین فصل تاریخ مشروطه

پارک اتابک- تیرخوردن ستارخان در ۱۵ مرداد ۱۲۸۹ و خلع‌سلاح مجاهدین

درگذشت جانگداز سردار آزادی در اثر زخم‌ها در ۲۵ آبان ۱۲۹۳

گفتار هفدهم
پیش آمد پارک اتابک

این یکی از اندوه‌ناک‌ترین داستانهای تاریخ مشروطه است و چون تلخ‌ترین میوه تباه‌کاریهای سر رشته‌داران بوده نگذارده‌اند چگونگی آن براستی شناخته شود و تا توانسته‌اند پرده بروی آن کشیده‌اند.

کار سختگیری دولت به جایی رسید که گذشته از مجاهدان و بستگان ستارخان و باقرخان، بازاریان را که در آنجا بودند نیز گرفتار کرده به زندان شهربانی بردند. تنها ستارخان و باقرخان و پسر دهساله ستارخان را در درشکه نشانده به خانه صمصام‌السلطنه بردند.

در کتاب آبی در یکجا شماره گزند دیدگان را از سوی دولت هفت تن کشته و بیست وسه تن زخمی و از سوی پارکیان هیجده تن کشته و چهل تن زخمی می‌نویسند و در جای دیگری کمتر از این مینگارد. ولی آنچه ما از گفته آقای یکانی و از جاهای دیگر می‌فهمیم کشتگان بیشتر از این اندازه بودند.

فردای آن‌روز در کوچه‌های تهران مجاهدی دیده نمی‌شد. مردم تهران از پیش آمد سخت افسردگی داشتند و همگی دلسوزی می‌نمودند و با آن که دولت «حکومت نظامی» برپا و سخت‌گیری آغاز کرده بود بازارها را باز نمی‌کردند.

ستارخان یک تنی بیش نبود و پس از این گزندی که یافت چند سال دیگری زیسته بدرود زندگی گفت. ولی آن دلیری و جانبازی بی‌مانندی که او در تبریز در راه آزادی ایران کرد و مشروطه را بار دیگر برپا گردانید و این پاداش که با دست یکدسته دغلکاران در برابر آن مردانگیهای خود دید همیشه در تاریخ خواهد ماند.