رسانه ها ۲۱ تیر ۱۳۹۴

بررسي تحليلي نقش روسيه در مذاكرات

در همان حال که در چند هزار کيلومتري اوفا، ماراتن مذاکرات اتمي ايران در وين (اتريش) ادامه داشت، حسن روحاني روز پنجشنبه 9 ژوئيه خود را قاطي رهبران بريك BRICS کرد که باشگاهي است از کشورهاي داراي اقتصادهاي نوپا متشکل از برزيل، روسيه، هند، چين، آفريقاي جنوبي (Brazil, Russia, India, China, South Africa)، که اعضاء سازمان همکاري شانگهاي (OSC) نيز اين بار به آنان پيوسته بودند. سازمان اخير، روسيه، چين، کازاخستان، تاجيکستان، ازبکستان، قرقيزستان را در بر مي گيرد و بعضا «مدعويني» به نشست هاي آن مي پيوندند که اين بار از جمله اشرف غني، رئيس جمهور افغانستان، نيز در بينشان ديده مي شد.
ولاديمير پوتين در راستاي استراتژي هميشگي خود که دادن نقشي محوري به روسيه در صحنه بين الملل است، اين بار به هر تلاشي دست زد تا به نشست «اوفا» ظاهري از نوعي کنفرانس سران «غير متعهدها» بدهد و از اين بابت قدرداني نخست وزير هند، نارندرا مودي، را نيز برانگيخت که در حساب توئيتر خود نوشت از اينکه «توانسته با آقاي روحاني گفتگو کند، بسيار خرسند است».
پرزيدنت ايران نيز بيکار ننشسته، همان ابتدا از ميزبان خود بابت «نقشي که روسيه در مذاکرات» اتمي ايفا کرده، تشکر کرد. ديميتري پسکوف، سخنگوي کرملين، گفت : «ولاديمير پوتين يک ديناميک مثبت در مذاکرات [وين] احساس و از همين رو ابراز اميدواري کرده، بزودي مصالحه اي که ضروري است به دست آيد» و افزود که در مقابل، «ايراني ها نيز تأکيد کرده اند که حل و فصل مسأله اتمي، افق هاي تازه اي در همکاري بين روسيه و ايران خواهد گشود».
به اين ترتيب، رئيس جمهور روسيه بدون اينکه منتظر نتيجه احتمالي مذاکرات بماند، تصميم گرفته از راه دور در حل و فصل پرونده غامض اتمي ايران مداخله کند. آقاي پوتين پيش از اين در ماه آوريل، فرماني امضا کرده بود که به روسيه امکان مي داد موشک هاي ضد هوايي اس-300 که تحويل آنها در سال 2010، به علت صدور قطعنامه شوراي امنيت ملل متحد در محدود ساختن صدور سلاح به جمهوري اسلامي، به تعويق افتاده بود، را به تهران تحويل دهد. در «اوفا»، سرگئي لاوروف، وزير خارجه روسيه، روز چهارشنبه در برابر روزنامه نگاران اصرار ورزيد که «ما پيش از هر چيز توصيه مي کنيم تحريم تسليحاتي ايران لغو شود».
انگيزه باز يافته
از نظر رئيس ديپلماسي روسيه، تحريم هاي مصوب سازمان ملل که وي آن را با دقت از تحريمهاي اضافي اعمال شده از سوي کشورهاي غربي تفکيک کرد، ديگر فاقد موضوعيت شده است. لاوروف گفت : «وقت آن رسيده که اين تحريم برداشته شود. زيرا هدف اصلي آن که بازگردانيدن ايران به ميز مذاکره بود، مدتها است حاصل شده است. به همين دليل ما خواستار لغو تحريم تسليحاتي در اسرع وقت هستيم، بخصوص که ايران نيز قويا به ضرورت مبارزه عليه «دولت اسلامي» (داعش) و ريشه کن کردن اين شر از منطقه و سراسر جهان معتقد است». به اين ترتيب روسيه انگيزه تازه اي يافته است. به گفته لاوروف، لغو اين تحريم «به ايران امکان خواهد داد توان نظامي خود در مبارزه عليه تروريسم را تقويت کند». مسکو در اين ميدان نيز قصد دارد در خط اول جبهه قرار گيرد.
جو منقبض
در وين، اظهارات مقامات روس باعث انقباض بيشتر فضاي مذاکرات که وارد يک فاز حساس شده، گرديد. نشانه اي از تنشهاي موجود آنکه جان کري... شامگاه پنجشنبه تلويحا گفت که مذاکرات پيش از نيمه شب به وقت آمريکا (ساعت 6 بامداد جمعه در اروپا) يعني موعدي که پس از سپري شدن آن، کنگره آمريکا به جاي سي روز، شصت روز جهت بررسي يک توافق نامه نهايي فرصت خواهد داشت، پايان نخواهد يافت. کري اظهار داشت که «ما عجله اي به خرج نخواهيم داد و زير فشار گفتگو نخواهيم کرد» و افزود : «اما ضمنا نمي توانيم الي الابد پشت ميز مذاکره بنشينيم».
پنجشنبه شب اتهام زدن ها و تقصير را به گردن ديگري انداختن در وين سکه رايج بود. هيئتهاي مذاکره کننده هر يک در جوي کاملا مغشوش، جداگانه با روزنامه نگاران گفتگو مي کردند. يک منبع ايراني از رويه آمريکا و «وسواس شديد آنها در مورد تحريمها» انتقاد کرد که اشاره اي صريح به تحريم تسليحاتي بود.
آخرين موانع
شماري از منابع نزديک به مذاکرات تأييد کردند که اين مسأله بخشي از آخرين موانع بر سر راه توافق نهايي بين ايران و کشورهاي «1+5» است. ايراني ها همواره شديدا از تحريم مزبور با اين عنوان که ربطي به پرونده اتمي ندارد، انتقاد کرده اند. و مي خواهند به هر ترتيب شده تضميني درباره لغو آن در صورت امضاي توافق نامه نهايي به دست آورند، زيرا نگرانند که اگر اين فرصت بگذرد، حاشيه مانوورشان پس از توافق به نحو قابل ملاحظه اي کاهش يابد.
به گفته يک ديپلمات، «ما مي دانستيم که مسأله تحريم تسليحاتي يک داو عميقا سياسي است که در فاز آخر مطرح خواهد شد» و مي افزايد :«همچنين مي دانستيم که مواضع روس ها و چيني ها در اين مورد کاملا نرم است». وي در ادامه مي گويد : «اما اين مسأله را مي شود در طول زمان رفع و رجوع کرد». اما، باز به گفته همان ديپلمات، لغو فوري تحريم تسليحاتي مطلقا مطرح نيست، زيرا يک «پيام سياسي وقيحانه» بويژه به اسرائيل و کشورهاي خليج [فارس] خواهد فرستاد که با توافق مزبور مخالفند. به گفته يک ديپلمات ديگر، آخرين گفتگوها «بسيار بسيار سخت» بوده و در اين مرحله هيچ تضميني براي حصول توافق وجود ندارد.»

• به گفته يک مقام نظامي ارشد آمريکايي، روسيه تهديد اصلي است. بنوشته لوموند «ژنرال جوزف دانفورد، که کانديداي رياست ستاد مشترک ارتش آمريکا است، روز پنجشنبه 9 ژوئيه در جريان استماع خود در سناي آمريکا اظهار نظر کرد که روسيه «تهديد اصلي عليه امنيت ايالات متحده» به شمار مي رود. کاخ سفيد که نامبرده را نامزد سمت مزبور کرده، بلافاصله با اين موضع فاصله گرفت و اعلام کرد که اين نقطه نظر، «تحليل کلي مشاوران رئيس جمهور در امور امنيت ملي» را بازتاب نمي دهد. ژنرال دانفورد که همچنين از چين، کره شمالي و سازمان «دولت اسلامي» به عنوان تهديدات امنيت ملي نام برد، خواستار کمک نظامي به دولت اوکرائين جهت دفاع از خود در برابر نيروهاي جدايي طلب مورد حمايت مسکو گرديد.»
• «مسکو در حال طراحي يک ائتلاف بديل عليه داعش» ايزابل ماندرو، فرستاده ويژه لوموند به روسيه در مطلبي با اين عنوان مي نويسد : «وليد المعلم، وزير خارجه سوريه، روز 29 ژوئن در حالي که پس از سفري به مسکو با هدف گرفتن تضميني مبني بر اينکه کرملين رژيم بشار اسد را رها نخواهد ساخت، پايتخت روسيه را ترک مي کرد، ترديدهاي خود پيرامون تازه ترين ايده ولاديمير پوتين يعني ايجاد يک ائتلاف جديد بين المللي عليه «دولت اسلامي» (داعش) را پنهان نکرده، گفته بود : «مي دانم پرزيدنت پوتين مردي است که معجزه مي کند، اما اتحاد با عربستان سعودي، ترکيه، قطر يا آمريکا نياز به معجزه اي بزرگتر از اينها دارد». با اين حال، روز پنجشنبه 9 ژوئيه در «اوفا» واقع در جمهوري روس باشکورتوستان، که رئيس کرملين پانزده رئيس کشور و دولت را به آن دعوت کرده بود، چشم انداز «معجزه» مورد بحث متحول شده بود.
سرگئي لاوروف، وزير خارجه روسيه، با اظهار اينکه «روسيه تا به حال تلاش بسيار حتي در حد غير ممکن انجام داده تا مانع از تجزيه و تلاشي سوريه شود»، در برابر روزنامه نگاران از اين پرسش طفره رفت تا بر يک هدف ديگر متمرکز شود : متحد ساختن کشورهاي آسياي ميانه (باشگاه کشورهايي که نامشان به پسوند «ستان» ختم مي شود) در ائتلافي عليه «دولت اسلامي» [داعش] (ازبکستان، قرقيزستان، تاجيکستان، کازاخستان، افغانستان يا حتي پاکستان) و حتي فراتر از آن ، ايران و چين (که خود با مشکل مسلمانان در استان زيان جيانگ مواجه است) و همگي به درجات مختلف خود را هدف تهديد اين سازمان جهاديستي تلقي مي کنند.
آرام ساختن منازعات محلي
آقاي لاوروف از جمله گفت : «ما وضعيت را تحليل کرده و به اين نتيجه رسيده ايم که در آسيا، سازمان «دولت اسلامي» از سوي تمام کشورهاي منطقه، دشمن شماره يک تلقي محسوب مي شود» و افزود : «اين در حالي است که ما در اين منطقه نفر مسلح قادر به مقابله با داعش کم نداريم». مسکو که همچنان نگران بازگشت بيش از 2000 تبعه روس که براي پيوستن به صفوف جهاديست ها به سوريه رفته اند، به بخش هاي جنوبي قلمرو بسيار پهناور خود است، معتقد است که در اين زمينه نيز مي تواند آلترناتيوي در برابر ائتلاف تحت رهبري غرب بر پا کند. اين ابتکار مي تواند به آرام ساختن منازعات محلي جاري بين کشورهاي همسايه، نظير تاجيکستان و افغانستان، يا قرقيزستان و ازبکستان که با يکديگر خصومت مي ورزند، کمک کند. به گفته رئيس ديپلماسي روسيه، «هدف اصلي» ابتکاري در اين راستا، «مقابله با تهديد مشترک» است. در اين موضوع، همه بويژه در انتظار شنيدن نقطه نظرات اشرف غني، رئيس جمهور افغانستان، بودند که پنجشنبه شب وارد «اوفا» شد.
با اين حال و به رغم نوعي شروع خجولانه گرم شدن روابط بين روسيه و عربستان سعودي، که در پرونده سوريه تضاد مواضع اساسي دارند، «معجزه» واقعي به اين زودي رخ نخواهد داد. آقاي لاوروف افزود : «همه درک مي کنند که هدف «دولت اسلامي» نه عراق است و نه سوريه که هم اکنون بخش هاي گسترده اي از هر دو کشور را درکنترل دارد، نه افغانستان که اين اواخر سر و کله اش در آن پيدا شده، نه حتي ليبي که هم اکنون در تلاش استقرار در آن است، بلکه هدف نهايي آن تسخير اماکن مقدس اسلامي [مکه و مدينه] است». به گفته لاوروف، اين مسأله در جريان ديداري در اواسط ژوئن – که نخستين نشست از اين نوع از مدت هاي طولاني پيش به شمار مي رود – بين پرزيدنت پوتين و وزير دفاع و نايب وليعد عربستان سعودي، محمد بن سلمان، پسر پادشاه، در حاشيه همايش اقتصادي سنت پترزبورگ مطرح شده است.»